بررسی جامعِ روش، مواد مورد استفاده، مکانیسم اثر و پیشرفتهای اخیر
مقدمه: چرا چشم نیاز به تزریق مستقیم دارد؟
چشم یکی از حساسترین و پیچیدهترین اندامهای بدن است؛ محیط داخل چشم (بهویژه جسم شیشهای یا ویتره) بهدلیل سرسختی سد خونی–چشمی، برای داروهای سیستمیک (مثل قرص یا تزریق داخل وریدی) تقریباً غیرقابل نفوذ است. این سد، از ورود بسیاری از مولکولهای درمانی جلوگیری میکند — حتی اگر دوز بالایی از دارو وارد گردش خون شود. در نتیجه، برای درمان بیماریهای چشمی داخلی (مانند تبادلهای التهابی، عروقی یا تحلیلکننده)، راهکارهای سنتی بیاثر میمانند.
تزریق داخل چشمی (Intravitreal Injection) — که بهصورت روزافزونی بهعنوان «جراحی کوچک در کلینیک» شناخته میشود — راهحلی انقلابی برای غلبه بر این محدودیت است. این روش، دارو را مستقیماً به فضای داخل چشم (جسم شیشهای) تحویل میدهد و با کمترین حجم، بیشترین غلظت محلی را ایجاد میکند.
تعریف دقیق: تزریق داخل چشمی چیست؟
تزریق داخل چشمی، فرآیندی است که در آن یک میکروسوزن (معمولاً سوزن ۳۰ تا ۳۳ گیج) از طریق صلبیه (Sclera) و بدون آسیب به عدسی یا قرنیه، وارد حفرهٔ شیشهای (Vitreous Cavity) میشود و حجم بسیار کمی (معمولاً ۰٫۰۵ تا ۰٫۱ میلیلیتر) از دارو را بهصورت دقیق و ایمن تزریق میکند.
🔹 نکتهٔ کلیدی: این تزریق ناهنجار نیست — بلکه یک روال استاندارد جهانی است که هرساله میلیونها بار در سراسر دنیا انجام میشود.
انواع داروهای تزریقی: چه موادی وارد چشم میشوند؟
داروهای تزریقشونده به چند دستهٔ اصلی تقسیم میشوند. هر کدام برای هدف درمانی خاصی طراحی شدهاند:
۱. مهارکنندههای عامل رشد عروقی (Anti-VEGF)
این دسته، بیشترین کاربرد را در دههٔ گذشته داشتهاند و انقلابی در درمان بیماریهای عروقی چشم ایجاد کردهاند.
- رانیبیزوماب (Ranibizumab) — نام تجاری: Lucentis®
اولین Anti-VEGF اختصاصی چشمی. برای تخریب عروق نابهنجار در دژنراسیون ماکولا در افراد مسن (AMD) و ادم ماکولای دیابتی (DME) استفاده میشود. - آفلیبرسپت (Aflibercept) — Eylea®
نیمهعمر طولانیتری دارد؛ بنابراین فواصل تزریقها میتواند تا ۸–۱۲ هفته افزایش یابد. - بِوْسیزوماب (Bevacizumab) — Avastin®
در اصل برای سرطان طراحی شده، اما بهدلیل هزینهٔ بسیار پایین و اثربخشی بالا، بهصورت off-label در سراسر جهان (بهویژه کشورهای در حال توسعه) استفاده میشود.
⚠️ نکتهٔ مهم: هرچند مؤثر است، اما فرمولاسیون آن برای استفادهٔ داخل چشمی طراحی نشده؛ بنابراین خطر ناخالصی یا عفونت کمی بالاتر است و باید فقط در شرایط کاملاً استریل و توسط متخصص انجام شود. - فارسیزوماب (Faricimab) — Vabysmo® (جدیدترین نسل، ۲۰۲۲–۲۰۲۵)
نوآوری بزرگ: اولین داروی دوگانههدفه (Dual-action) که هم VEGF-A و هم Ang-2 (آنژیوپویتین-۲) را مهار میکند. مزیت اصلی: فواصل تزریق تا ۱۶ هفته — یعنی بیماران نیاز به مراجعهٔ کمتری دارند.
۲. کورتیکواستروئیدهای داخل چشمی
برای کنترل التهاب و کاهش نفوذپذیری عروقی، بهویژه در بیمارانی که به Anti-VEGF پاسخ نمیدهند.
- تریامسینولون استونید (Triamcinolone Acetonide) — فرمولاسیون سوسپانسیونی؛ اثر موقت (۴–۶ ماه)، اما خطر افزایش فشار چشم و کataract را دارد.
- دگزامتازون (Dexamethasone) — Ozurdex®
یک ایمپلنت بیولوژیک با آزادسازی کنترلشده در طی ۳–۶ ماه. بسیار مؤثر در ادم ماکولای پس از ورید مرکزی شبکیه (CRVO). - فلووسینولون استونید (Fluocinolone Acetonide) — Iluvien®, Yutiq®
ایمپلنتهای بلندمدت (تا ۳۶ ماه!) برای بیماران با التهاب مزمن (مثل Uveitis یا DME مقاوم).
۳. آنتیبیوتیکها و ضدقارچها
در شرایط اورژانسی مانند اِندوفتالمیت (عفونت داخل چشم):
- وانکومایسین + سفتازیدیم (ترکیب استاندارد برای باکتریهای گرممثبت و گرممنفی)
- آمفوتریسین B (برای قارچها)
- وریکونازول (برای کاندیدا و آسپرژیلوس)
📌 تزریق آنتیبیوتیک داخل چشمی، معمولاً همراه با تزریق داخل وریدی و نمونهبرداری از مایع ویتره برای کشت است.
۴. درمانهای آیندهنگر (در حال آزمایش بالینی)
- ژنتراپی داخل چشمی (مثل RGX-314 برای AMD): تزریق ویروس ناقل حاوی ژن ضد-VEGF برای تولید دائمی دارو توسط سلولهای چشم.
- نانوذرات هوشمند: سیستمهای آزادسازی هدفمند بر اساس pH یا التهاب محیط.
- سلولهای بنیادی مزانشیمال: برای بازسازی بافتهای آسیبدیده در رتینوپاتی پیشرفته.
چه کسانی نامزد این تزریق هستند؟
تزریق داخل چشمی برای بیماریهای زیر تجویز میشود:
- دژنراسیون ماکولا مرطوب (wet AMD)
- رتینوپاتی دیابتی و ادم ماکولای دیابتی (DME)
- انسداد ورید مرکزی/شاخهای شبکیه (CRVO/BRVO)
- نئوواسکولاریزاسیون ماکولای مرتبط با میوپی شدید (mCNV)
- التهاب داخل چشمی (Uveitis) مقاوم به درمان سیستمیک
- عفونتهای داخل چشمی (Endophthalmitis)
- بعضی از تومورهای داخل چشمی (مثل لنفومای intraocular)
فرآیند تزریق: چگونه انجام میشود؟
۱. آمادهسازی:
- قطرهٔ بیحسکنندهٔ موضعی (مانند Proparacaine)
- ضد عفونی کامل با بتادین ۵–۱۰٪ (پرهیز از بتادین در بیماران با حساسیت ید!)
- پرهیز از تماس با پلک یا مژهها پس از ضد عفونی
۲. ثبت چشم: با استفاده از کالیبر یا اسپکولوم کوچک برای جلوگیری از حرکت غیرارادی
۳. تزریق:
- ورود سوزن از ناحیهٔ پارس پلانا (۳٫۵–۴ میلیمتر خلف لبهٔ قرنیه)
- زاویهٔ ۹۰ درجه برای جلوگیری از آسیب به عدسی یا رتینه
- تزریق آهسته و بدون لرزش
۴. پس از تزریق:
- بررسی فشار داخل چشم (IOP) — گاهی بهدلیل حجم تزریق، فشار کوتاهمدت افزایش مییابد.
- تجویز قطرهٔ آنتیبیوتیک برای ۲۴–۴۸ ساعت
- هشدار دربارهٔ علائم عفونت: کاهش بینایی ناگهانی، درد شدید، قرمزی پیشرونده
✅ میانگین زمان کل فرآیند: کمتر از ۵ دقیقه.
✅ درد: معمولاً فقط یک «فشار ملایم» یا «سوزش لحظهای» حس میشود.
عوارض احتمالی: واقعبینی در برابر ترس
- شایع و خفیف (۱۰–۳۰٪):
- لکهٔ خونی در سفید چشم (Subconjunctival Hemorrhage) — بیخطر و خودبهخود رفع میشود.
- احساس شناور (Floaters) برای چند ساعت.
- خارش یا سوزش موقت.
- نادر اما جدی (< ۰٫۱٪ در شرایط استاندارد):
- عفونت داخل چشمی (Endophthalmitis) — بحرانی، نیاز به تزریق فوری آنتیبیوتیک و گاه ویترکتومی.
- پارگی شبکیه یا خونریزی زیر شبکیهای
- افزایش فشار چشم (بهویژه با استروئیدها)
- آبمروارید (با تزریقهای مکرر استروئیدی)
📊 آمار جهانی (بر اساس ثبتهای FDA و EMA در ۲۰۲۴):
- خطر عفونت در مراکز معتبر: ۱ در ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ تزریق
- با رعایت پروتکلهای ضد عفونی، این رقم به ۱ در ۱۰,۰۰۰ کاهش مییابد.
سؤالات رایج بیماران — پاسخهای شفاف
❓ آیا تزریق چشم باعث نابینایی میشود؟
خیر — برعکس، هدف اصلی آن جلوگیری از نابینایی است. ریسک نابینایی ناشی از تزریق، بسیار کمتر از ریسک نابینایی ناشی از عدم درمان بیماری است.
❓ چند جلسه نیاز است؟
بستگی به بیماری و نوع دارو دارد:
- Anti-VEGF: معمولاً ۳ جلسهٔ ماهانه اولیه (Loading Dose)، سپس تزریقهای تثبیتکننده (PRN یا Treat-and-Extend).
- ایمپلنت استروئیدی: گاهی فقط یک بار در ۶–۱۲ ماه کافی است.
❓ آیا میتوانم بعد از تزریق رانندگی کنم؟
بهدلیل وجود قطرهٔ بیحسکننده و احتمال موقت محو بودن دید، رانندگی برای ۳–۴ ساعت توصیه نمیشود.
نوآوریهای آینده: چشمانداز ۲۰۳۰
- تزریق بدون سوزن (Jet Injection): با فشار هوا، بدون درد و خطر عفونت.
- داروهای هوشمند با فعالسازی نوری: فقط در نواحی آسیبدیده فعال میشوند.
- چشمهای مصنوعی با سنسورهای نظارت بر فشار و التهاب که نیاز به تزریق را پیشبینی میکنند.
جمعبندی: تزریق داخل چشمی — یک اقدام درمانی، نه یک ترس
تزریق داخل چشمی دیگر یک روش «آزمایشی» نیست — بلکه استاندارد طلایی درمان بسیاری از بیماریهای تهدیدکنندهٔ بینایی است. موفقیتهای چشمگیر آن در دههٔ گذشته، هزاران نفر را از کوری نجات داده است. با پیشرفتهای فناوری، این روش هر روز ایمنتر، مؤثرتر و راحتتر میشود.
اگر پزشک چشمپزشک شما تزریق را پیشنهاد کرده، با اعتماد به روش و تیم درمانی، گامی برای حفظ بیناییتان بردارید — چون بینایی، گنجینهای است که جایگزینی ندارد.
✅ این مقاله با استناد به منابع معتبری مانند:
- American Academy of Ophthalmology (AAO) Guidelines 2024
- European Society of Retina Specialists (EURETINA) Consensus
- مطالعات کلینیکی: CATT, HARBOR, VIEW, TENAYA/LUCERNE
